شور سماع و اوج عرفان در دیوان کبیر شمس تبریزی

کمتر کسی است که از بزرگی و اعجاز کلام مولانا جلال‌الدین محمد بلخی بی‌خبر باشد. کافی است یک بار اشعار شورانگیز مولانا روح زیبایی‌شناس و حقیقت‌جوی انسان را در بر گیرد تا حرارت این آگاهی و طرب عرفانی چنان در تار و پود مخاطب ریشه بدواند که جان از حلاوت آن سیراب گردد.

غزل‌های دیوان شمس از دیدگاه قالب، اوزان عروضی و ریتم موسیقایی دارای هویتی کاملاً منحصربه‌فرد هستند که در تاریخ ادبیات ایران و جهان بی‌همتاست. گستردگی شگفت‌انگیز و تنوع اوزان در این اثر سترگ، نمایانگر نبوغ بی‌بدیل مولوی در آفرینش شعر است. محققان و مولاناپژوهان بزرگ بر این باورند که منشأ این ضرب‌آهنگ پویا و وزن‌های خیزابی، سرایش فی‌البداهه اشعار در مجالس شور و سماع بوده است. همین امر موجب گشته تا وجد و جذبه عارفانه در کالبد غزل‌ها جریان یابد و طبیعی‌ترین، روان‌ترین و بی‌تکلف‌ترین شکل بیانی را رقم بزند.

تمایز زبان‌شناختی و جوشش واژگان در کلیات شمس

آنچه کلیات شمس تبریزی را از سایر متون منظوم عرفانی متمایز می‌سازد، سوز و گداز باطنی سراینده است؛ جریانی آتشین و بی‌قرار که در اعماق روح مولانا زبانه می‌کشد و راه رهایی خود را در کسوت کلمات می‌یابد. این فوران احساس و معنا در ساختار زبان‌شناختی ابیات نیز آشکار است؛ به‌گونه‌ای که مولانا برای مهار اسب سرکش احساس و انتقال مضامین بکر، فارغ از قید و بندهای متداول، از تنوع لغات فارسی، عربی و ترکی سود می‌برد تا رساترین ضرب‌آهنگ را به مخاطب عرضه کند.