ماهی سیاه کوچولو | صمد بهرنگی

انتشارات نخستین

از {{model.count}} نظر

رمان و داستان‌های ایرانی مقایسه

ویژگی‌ها

قطع / نوع جلد

رقعی / شومیز

تعداد صفحات

مناسب برای

تمامی سنین

کیفیت محصول

عالی

ناشر

نخستین

مقایسه

{{value}}

قیمت:

0 0٪

55,000 تومان

محصول مورد نظر موجود نمی‌باشد.

کتاب "ماهی سیاه کوچولو" نوشته صمد بهرنگی (۱۳۱۸–۱۳۴۷) یکی از نمادینترین و تأثیرگذارترین آثار ادبیات کودک و نوجوان ایران است که با رویکردی اجتماعی-سیاسی و نمادین نوشته شده است. این داستان کوتاه، فراتر از یک قصهٔ سادهٔ کودکانه، به مثابه بیانیهای ادبی برای مبارزه با استبداد، جستجوی آزادی، و نقد ساختارهای ناعادلانهٔ اجتماعی شناخته میشود.

📖 خلاصه کتاب ماهی سیاه کوچولو

ماهی سیاه کوچولو، برخلاف دیگر ماهیهای برکه که به زندگی محدود و تکراری خود عادت کردهاند، کنجکاو است بداند آن سوی جویبار چه میگذرد. او برخلاف هشدارهای مادربزرگش، تصمیم میگیرد از برکه خارج شود و سفری پرمخاطره به سوی دریا را آغاز کند. در این مسیر با موجودات مختلفی مانند قورباغه، مرغ ماهیخوار، و مارمولکِ فریبکار روبهرو میشود که هرکدام نمادی از موانع اجتماعی، ستمگران، یا نیروهای سرکوبگر هستند. ماهی سیاه کوچولو با شجاعت و هوشمندی از این موانع عبور میکند، اما در نهایت، در راه رسیدن به دریا و کشف حقیقت، قربانی میشود.

مضامین اصلی

۱. جستجوی آزادی و حقیقت: ماهی سیاه کوچولو نماد فردی است که از محدودیتهای فکری و اجتماعی فرار میکند و برای کشف جهانِ ناشناخته تلاش میکند.
۲. مبارزه با استبداد: موجوداتی مانند مرغ ماهیخوار و مارمولک، نمایندهٔ نظامهای ستمگر و استثمارگر هستند که میخواهند ماهی را از آرمانش بازدارند.
۳. فداکاری و امید: پایان تراژیک داستان، با وجود مرگ ماهی، به امید و الهامبخشی به نسلهای بعد تبدیل میشود. پیام اصلی این است که "مبارزه برای آزادی، هرچند به قیمت جان باشد، راه را برای دیگران باز میکند."
۴. نقد جهل و جمود فکری: ماهیهای برکه که از تغییر میترسند، نماد جامعهای هستند که به وضعیت موجود عادت کرده و از نوآوری و اعتراض هراس دارد.

سبک ادبی و نمادگرایی

بهرنگی با زبانی ساده و شاعرانه، مفاهیم پیچیدهٔ فلسفی و سیاسی را در قالب یک داستان کودکانه بیان میکند.
استفاده از حیوانات به عنوان نماد (مانند مرغ ماهیخوار به عنوان ستمگر یا قورباغه به عنوان نیروی همدست با ظلم) به داستان عمق میبخشد.
فضاسازی داستان با عناصر طبیعت (برکه، جویبار، دریا) استعارهای از جامعهٔ بسته در برابر جهانِ آزاد است.

پیشینه تاریخی و تأثیرگذاری

این کتاب در دههٔ ۴۰ خورشیدی نوشته شد؛ دورهای که ایران تحت حکومت پهلوی دوم با فضای سرکوب روشنفکران و فعالان اجتماعی روبهرو بود.
بهرنگی خود یک معلم روستایی در آذربایجان بود و با مشاهدهٔ فقر و بیعدالتی، داستانهایش را به ابزاری برای آگاهیبخشی به کودکان تبدیل کرد.
مرگ مرموز صمد بهرنگی در رود ارس (۱۳۴۷) که شایعاتی دربارهٔ قتل سیاسی او را برانگیخت، به افسانهسازی حول این کتاب و شخصیت ماهی سیاه کوچولو دامن زد.
این اثر در دهههای بعد به نمادی برای جنبشهای دانشجویی و عدالتخواهانه در ایران تبدیل شد و حتی در خارج از ایران نیز به زبانهای مختلف ترجمه و تحسین شد.

نقدها و تحلیلهای ادبی

برخی منتقدان، این داستان را با آثار اگزیستانسیالیستی مانند "ابله" داستایوفسکی یا نمادگراییهای کافکا مقایسه کردهاند. همچنین، تفسیرهای مارکسیستی از آن (نبرد طبقاتی میان ماهی فقیر و مرغ ماهیخوار ستمگر) ارائه شده است. با این حال، سادگی روایت و جهانشمولی پیامهای اخلاقی آن، باعث شده است برای مخاطبان همهٔ سنین جذاب باشد.

چرا این کتاب را بخوانیم؟

برای کودکان: داستانی هیجانانگیز با شخصیتهای جانوری جذاب که شجاعت و کنجکاوی را آموزش میدهد.
برای بزرگسالان: نمادگرایی عمیق و نقد اجتماعیِ هوشمندانهای که در پسِ روایتی ساده پنهان شده است.
برای علاقهمندان به ادبیات متعهد: اثری که مرز بین ادبیات کودک و ادبیات انقلابی را درنوردیده است.

این کتاب نه تنها یک قصهٔ کودکانه، بلکه مانیفستی ادبی است که هنوز پس از پنج دهه، الهامبخش مبارزان راه آزادی و عدالت در سراسر جهان است.

بیوگرافی صمد بهرنگی

صمد بهرنگی ۲ تیر سال ۱۳۱۸ در محله چرنداب در جنوب بافت قدیمی تبریز در خانواده‌ای تهیدست به دنیا آمد.

پدرش عزت و مادرش سارا نام داشتند و وی دارای دو برادر و سه خواهر بود. پدرش کارگری فصلی بود که اغلب به شغل زهتابی زندگی را می‌گذراند.

صمد بهرنگی پس از تحصیلات ابتدایی و دبیرستان در مهر ۱۳۳۴ به دانشسرای مقدماتی پسران تبریز رفت و خرداد ۱۳۳۶ از آنجا فارغ‌التحصیل شد.

از مهر همان سال و در حالیکه تنها 18 سال داشت آموزگار شد و تا پایان عمرکوتاهش، در آذرشهر، ماماغان، قندجهان، گوگان، و آخیرجان در استان آذربایجان شرقی که آن زمان روستا بودند تدریس کرد.

در مهر ۱۳۳۷ برای ادامه تحصیل در رشته زبان و ادبیات انگلیسی به دوره شبانه دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز رفت و هم‌زمان با آموزگاری، تحصیلش را تا خرداد ۱۳۴۱ و دریافت گواهی‌نامه پایان تحصیلات ادامه داد.

بهرنگی در 19 سالگی اولین داستانش با نام عادت را نوشت. یک سال بعد داستان تلخون را که برگرفته از داستان‌های آذربایجان بود با نام مستعار «ص. قارانقوش» در کتاب هفته منتشر کرد و این روند با بی‌نام در ۱۳۴۲، و داستان‌های دیگر ادامه یافت.

بعدها از بهرنگی مقالاتی در روزنامه «مهد آزادی»، توفیق و ... به چاپ رسید البته با امضاهای متعدد و اسامی مستعار فراوان از جمله داریوش نواب مرغی، چنگیز مرآتی، بابک، افشین پرویزی و باتمیش و ... .

بهرنگی ترجمه‌هایی نیز از انگلیسی و ترکی استانبولی به فارسی و از فارسی به آذری (از جمله ترجمه شعرهایی از مهدی اخوان ثالث، احمد شاملو، فروغ فرخزاد، و نیما یوشیج) انجام داد. تحقیقاتی نیز در جمع‌آوری فولکلور آذربایجان و نیز در مسائل تربیتی از او منتشر شده‌است.

در سال 1341 صمد از دبیرستان به جرم بیان سخن‌های ناخوشایند، در دفتر دبیرستان و بین دبیران اخراج و به دبستان انتقال یافت. یک سال بعد و در پی افزایش فعالیت‌های فرهنگی، با پاپوش رئیس وقت فرهنگ آذربایجان به کار صمد به دادگاه کشیده شد که متعاقبا تبرئه شد.

در سال 1342 کتاب الفبای آذری برای مدارس آذربایجان را نوشت که این کتاب پیشنهاد جلال آل‎‎‎احمد برای چاپ به کمیته‎‎‎ پیکار جهانی با بیسوادی فرستاده شد.

اما صمد بهرنگی با تغییراتی که قرار بود آن کمیته در کتاب ایجاد کند با قاطعیت مخالفت کرد و پیشنهاد پول کلانی را نپذیرفت و کتاب را پس گرفت و باعث برانگیختن خشم و کینه عوامل ذی‎نفع در چاپ کتاب شد.

سال 1343 همراه بود با تحت تعقیب قرار گرفتن صمد بهرنگی به خاطر چاپ کتاب «پاره پاره» و صدور کیفرخواست از سوی دادستانی عادی ۱۰۵ ارتش یکم تبریز و سپس صدور حکم تعلیق از خدمت به مدت ٦ ماه.

در این سال وی با نام مستعار افشین پرویزی کتاب انشاء ساده را برای کودکان دبستانی نوشت. در آبان همین سال حکم تعلیق وی لغو شد و صمد به سر کلاس بازگشت. سال‌های میانی دهه 40 مصادف بود با دستگیری و اعدام تعدادی از نزدیکان صمد به دست رژیم شاه و شرکت او در اعتصابات دانشجویی.

صمد بهرنگی در شیوه آموزشی و مضمون قصه‌های خود تلاش می‌کرد روح اعتراض به نظام حاکم را در دانش آموزانش پرورش دهد.

در این دوران ساواک به برخی از فعالیتهای بهرنگی حساس شد. تهدیدها آغاز شد و چندین بار در طول دوران زندگی خود مورد توبیخ و جریمه و حتی تبعید قرار گرفت.

صمد بهرنگی در 9 شهریور سال ۱۳۴۷ در رود ارس و در ساحل روستای شام‌گوالیک غرق شد و جسدش را ۱۲ شهریور در نزدیکی پاسگاه کلاله در چند کیلومتری محل غرق شدنش از آب گرفتند.

حدود یک ماه قبل از مرگ صمد بهرنگی، کتاب ماهی سیاه کوچولو چاپ شد و مورد اقبال مردم ایران و جهان قرار گرفت.

📚 برخی از آثار صمد بهرنگی:

قصه‌ها: