صنعت نشر در ایران همواره پشت سنگر «رسالت فرهنگی»، «توسعه آگاهی» و «حمایت از قلم» ایستاده و جامعه را به کتابخوانی دعوت کرده است. اما آنچه امروز در بطن بازار کتاب و لایه‌های زیرین چرخه توزیع رخ می‌دهد، فاصله معنادار و تلخی با این شعارها پیدا کرده است. این نوشته نه یک گلایه ساده، بلکه صدای نفس‌های به شماره افتاده کتابفروشی‌های شریف و خط مقدم توزیع فرهنگ است.

این یادداشت خطاب به «کتاب‌سازان»، مترجم‌نماها و فعالان بازار سیاه زیرزمینی نیست؛ چراکه تکلیف جریان‌های کپی‌کار روشن است و انتظاری جز سودجویی از آن‌ها نمی‌رود. این سخن دقیقاً و مستقیماً با ناشران برند، مطرح، باسابقه‌دار و صاحب‌ادعایی است که خود را ستون‌های اصلی نشر کشور می‌دانند؛ اما سیاست‌های تجاری، افت شدید کنترل کیفی و انفعال حقوقی ماه‌های اخیرشان، حیات اقتصادی زنجیره توزیع و حقوق بدیهی مخاطب نهایی را پایمال کرده است.

۱. کالای لوکس فرهنگی؛ پولی که با اشتیاق جمع می‌شود، احترامی که پس داده نمی‌شود

واقعیت ملموس بازار امروز غیرقابل انکار است: کتاب عملاً به یک کالای لوکس در سبد خرید خانواده‌ها تبدیل شده است. در شرایطی که تورم سرسام‌آور بخش اعظم جامعه را درگیر تأمین مایحتاج اولیه کرده، بخش عمده‌ای از خریداران پیگیر و پرشور کتاب را نسل جوان، نوجوانان و مخاطبان تینیجری تشکیل می‌دهند.

نوجوانانی که با پس‌انداز خرد پول‌توجیبی، گذشتن از خواسته‌های شخصی و ترجیح دادن کتاب به اقلام مصرفی یا آرایشی، تمام دارایی خود را به خرید یک جلد رمان یا اثر ترجمه اختصاص می‌دهند. آیا ناشر محترم که در برج عاج خود نشسته، می‌داند در قبال این اعتماد ناب و شوق مطالعه چه چیزی تحویل مخاطب می‌دهد؟ آیا پاداش نوجوانی که با هزار امید کتاب را باز می‌کند، باید اوراق شدن شیرازه اثر در صفحه پنجاه باشد؟!

۲. قیمت‌های نجومی در برابر سقوط آزاد کیفیت صحافی و چاپ

اگر بهای پشت جلد کتاب در هر چاپ مجدد با فرمول کاغذ روز، زینک وارداتی و استانداردهای جهانی جهش چند برابری پیدا می‌کند، کمترین حق خریدار و توزیع‌کننده دریافت محصولی با حداقل استانداردهای صنعتی است. اما وضعیت کنترل کیفیت (QC) خروجی چاپخانه‌ها تأسف‌بار است:

۳. امانت‌داری در فروش آنلاین؛ اعتمادی که کتابفروش پای آن می‌سوزد

در بستر تجارت الکترونیک، مشتری بدون لمس فیزیکی کالا و صرفاً بر پایه اعتبار و وجدان کاری فروشگاه، بهای کتاب و هزینه ارسال پستی را پیش‌پرداخت می‌کند. پروتکل اخلاقی و حرفه‌ای ما در دیجی‌کتاب و کتابفروشان پاک‌دست این است: کتاب معیوب، ناقص و بی‌کیفیت هرگز نباید به دست مشتری برسد.

اما آیا ناشران می‌دانند پایبندی به این شرافت کاری چه بار مالی سنگینی شامل هزینه مرجوعی، اصطکاک فرساینده با مراکز پخش و تاخیر در پاسخگویی به مشتری برای ما به همراه دارد؟ چرا ناشری که در گران کردن کتاب لحظه‌ای درنگ نمی‌کند، حاضر نیست یک ناظر چاپ و کنترل کیفیت دلسوز در خروجی انبارش مستقر کند؟

۴. دامپینگ تخفیف و دور زدن ویترین‌ها؛ چگونه ریشه کتابفروشی‌ها را زدید؟

سیاست‌های ضدرقابتی و انحصارگرایانه ماه‌های اخیر برخی ناشران، خنجری از پشت به پیکره کتابفروشی‌های کشور بود:

• ■ کاهش بیرحمانه درصد تخفیف موزع و کتابفروش: حاشیه سود کتابفروش را به بهانه افزایش هزینه‌ها محدود کردید تا ویترین‌ها در هزینه‌های اجاره، حقوق پرسنل و بسته‌بندی غرق شوند.
• ■ فروش مستقیم با تخفیف‌های فضایی در سایت‌های ناشر: همان کتابی که به کتابفروش با سود اندک عرضه می‌شود، در درگاه مستقیم ناشر با تخفیف‌های ۲۵ تا ۴۰ درصدی حراج می‌شود!

نتیجه این مهندسی ناعادلانه چه شد؟ تعطیلی سریالی ده‌ها کتابفروشی باسابقه، معتبر و فرهنگی در تهران و شهرستان‌ها. ناشر محترم، اگر کتابفروشی تعطیل شود، ویترین معرفی آثار شما نابود شده است؛ شما در حقیقت شاخه‌ای را شکستید که تمام میوه‌هایتان بر روی آن قرار داشت.

۵. به احترام کتابفروشی‌های اصیل، با مافیای کپی و افست بجنگید!

یکی از بزرگ‌ترین زخم‌های امروز صنعت نشر آنلاین، جولان بی‌پروای کتاب‌های قاچاق، افست، کپی و ترجمه‌های بازاری است. در حالی که کتابفروش مستقل نسخه اورجینال و قانونی شما را با رعایت حق مولف و مالیات در سایتش می‌گذارد، ده‎ها سایت نامعتبر و فروشنده بدون هویت در موتورهای جستجوی کالا نظیر «ترب» و «ایمالز» همان کتاب را با نصف قیمت و کیفیت زیراکسی عرضه می‌کنند.

ردیابی، شناسایی و برخورد حقوقی با این کلاهبرداران اینترنتی کار پیچیده‌ای نیست؛ کافی است واحد حقوقی ناشران بزرگ چند دقیقه در این پلتفرم‌ها جستجو کنند تا تاریک‌خانه‌های چاپ غیرقانونی را پیدا کنند. چرا ناشران در برابر غارت دارایی فکری خود و نابودی بازار کتابفروشان اصیل سکوت کرده‌اند؟ این انفعال حقوقی، دهن‌کجی مستقیم به کتابفروشی است که پای خرید نسخه اصلی شما ایستاده است.

۶. ناشر عزیز! این جمعیت اندک کتاب‌خوان را دلسرد و فراری ندهید

سرانه مطالعه در کشور ما وضعیت هشداردهنده‌ای دارد. همین جامعه آماری چند درصدی که هنوز در میان انبوه محتواهای زرد شبکه‌های اجتماعی به کتاب وفادار مانده‌اند، ارزشمندترین سرمایه تمدنی ما هستند.

وقتی مخاطب کتابی گران‌قیمت می‌خرد که در آن غلط‌های تایپی بی‌پایان است، صفحاتش سفید افتاده، فونت متن چشم را آزار می‌دهد و جلدش در دست متلاشی می‌شود، او فقط از آن کتاب خسته نمی‌شود؛ او از کل فرآیند مطالعه دلزده و ناامید می‌شود. از دست رفتن هر یک خواننده، گناهی نابخشودنی در کارنامه فرهنگی همه ماست.

مخاطبان و همراهان گرامی دیجی‌کتاب؛ آیا شما هم در ماه‌های اخیر با کتاب‌های برگه‌برگه شده، چاپ‌های تار و ناقص، یا قیمت‌های نجومی در برابر کیفیت نازل مواجه شده‌اید؟ تجربه شما از مواجهه با کتاب‌های بی‌کیفیت، نسخه‌های افستِ بازار یا تخفیف‌های فریبنده چیست؟